woensdag 9 oktober 2013

Zwarte Piet of niet


(Nu al?)

In mijn korte leven, bijna 43 jaar oud, is er al zo veel veranderd dat het soms een beetje doet duizelen. Ik kan me herinneren dat terroristen vliegtuigen alleen kaapten om naar Cuba te gaan en dat computers alleen in films voorkwamen. Wij hadden maar twee tv-zenders, Sonja Barend en Jos brink. Geitenwollensokken werden gewoon overdag gedragen. Geld verdienen was een beetje vies en iedereen kon Koot & de Bie citeren. Alle mensen op tv waren wit, behalve Zwarte Piet, maar die was eigenlijk ook wit. Iedereen kende die ene Marokkaan bij ons op de middelbare school bij naam. Hij heette Mohammed, dus wat dat betreft is er niet veel veranderd. Tromgeroffel, tzjikka boem! Dat soort grapjes maak je toch niet? Niet meer. We hadden de Euro toen nog niet.

Hoe heet het als de lichten aanstaan op de vuilnisbelt? Koopavond voor de Turken. Dat soort grappen werd er in de jaren tachtig verteld. Ik schaam me ervoor dat ik het zo opschrijf. Ik had het niet eens door, toen, toen die grap werd verteld. Daar was ik te jong voor en ook wat naïef. Mijn neef snapte het misschien beter. Mijn ouders vast en zeker. Ja, die andere mensen, met die andere cultuur en dat kleurtje waren een beetje vreemd. Niet onze buren uit Indonesië, hoor. Misschien maakten anderen van hen een probleem, maar voor mij waren het gewoon de buren, alleen onnoemelijk exotisch en spannend. Stiekem een beetje beter dan die bleke klasgenootjes waar ik er geen meer van kan herinneren. Ik was vier of vijf. Als je in de jaren negentig een berichtje las over klotejochies die een oudje beroofden schoot de gedachte nog wel eens naar binnen dat het Marokkaantjes waren, maar de etniciteit werd nooit benoemd. Mocht dat niet? Werd daar niet op gelet? Het zou niet van belang moeten zijn. Iedereen gelijk in de delta achter de dijken. Ik moet waarschijnlijk klotejochies nu ook met een tussen-N schrijven. Op een dag werden Negerzoenen Zoenen en toen was de wereld anders.

Als welopgevoede jongeman schik ik mij tot op zekere hoogte met plezier naar de Politiek Correcte meetlat die er sinds de jaren ? over ons volk wordt neergelegd. Als instrument om diepgeworteld racisme in de Verenigde Staten aan te pakken werkte het aardig. Niet dat de rednecks opeens minder vooroordelen hebben, maar ze praten er tenminste niet meer zo gloedvol over. In Nederland moet dat ook werken, heeft iemand eens gedacht. En, ja, mensen discrimineren is niet aardig. Denken dat ze anders en vies zijn omdat ze een andere kleur of culturele achtergrond hebben is, lijkt mij, ieder zijn recht. “Ik ben een God in 't diepst van mijn gedachten.” Maar het uitspreken en de ander daarmee beledigen hoeft echt niet. Daar ligt de kern voor mij. Probeer wellevend jegens de ander te zijn. Natuurlijk verwerd het Politiek Correct denken in Nederland tot een soort tirannie, met gezichtsbepalende lui als de gedachtepolitie. Orwell had er van gesmuld, als het niet zo triest was. Op een dag kon je niet eens meer zeggen wat je dacht, want dat mocht je om te beginnen niet denken.

Was het werkelijk zo vreemd dat er een politicus begon te morren en zei wat ie dacht en deed wat ie zei? Is het werkelijk zo vreemd dat er mensen zijn die er andere gedachten op nahouden, misschien niet direct racistisch, misschien niet zo genuanceerd, liever nogal ongezouten, met scherpe kantjes en al, gedachten die niet door een filter van verstandige overwegingen zijn gedrupt, maar die eerder uit de eh buik komen geperst? Is het zo gek dat er mensen zijn die hun gevoel voor identiteit eerder uit de culturele verbanden van de natiestaat halen? Mensen die er niet om malen dat er geen “nationale cultuur” zou zijn volgens de heren wetenschappers. Natuurlijk zien zij zich over het algemeen niet als racisten. Is het Sinterklaasfeest, inclusief Zwarte Piet, niet juist dat feest voor hen om zich met elkaar te identificeren, om zich één met elkaar te voelen in een wereld die snel als een wervelstorm van vorm verandert en die bovendien soms ook bijzonder angstaanjagend is? Zoiets als het Koningshuis en Koninginnedag ook doet. We gaan toch ook niet Van Vollenhoven verbieden omdat dat beledigend is voor zwakzinnigen? Auw! Nee, schrijf dat toch niet op!

Ik laat het even staan. Al die beledigingen en foute grappen. Zwart op wit. Het is niet mijn stijl. Manno a manno a vrouwo ben ik zo nu en dan vreselijk ongenuanceerd, maar dat zijn vrienden en dat zijn woorden in de lucht die verdwijnen om nooit meer te worden gehoord. Mijn vrienden zouden me toch moeten kennen en weten dat het bravado is, braggadoccio, grollen en grotesken. Het een beetje op zijn kant zetten van de verwachtingen. Soms zoek ik de grenzen van het betamelijke op. Ik ben in veel oordelen een mild mens en alle mensen zijn mijn familie, zelfs de klootzakken zo nu en dan. Aan het papier (of beeldscherm) laat ik liever woorden achter die iedereen van verschillend geslacht en culturele achtergrond kan verdragen. Woorden die misschien iets toevoegen. Spot is daar soms zeer praktisch voor.

Zwarte Piet, is dat een cultureel racistisch stereotype? Het lijkt er wel op, maar het ligt er met zulke typeringen toch echt aan wie zich aangesproken voelt. Voor onze zwarte Nederlanders kan het best discriminerend aanvoelen, maar toen ik kind was, was Piet de handige jongen en Sint de goedzak. Zonder Piet kon hij niks. Ik zag niet eens een zwart persoon, maar een geschminkte bakra. Als je tegen blanke Nederlanders zegt dat hun Zwarte Piet een racistisch stereotype is, dan voelen ze zich misschien aangevallen. Omdat ze te horen krijgen dat ze als kind en later als volwassene racistisch zouden zijn geweest omdat ze genoten van het Sinterklaasfeest.

Het lijkt mij niet gek als de Piet op den duur van culturele identiteit verandert. Misschien een Aziatische, een Kaukasische en een Franse Piet. Een indianenPiet en een MarsmannenPiet, noem maar op. Kenneth Herdigein als Sinterklaas, waarom niet. Op den duur. Als het weer wat rustiger is in de wereld. Als we er niet ook weer een andere groep mensen mee kwetsen door hun volksfeest te verstoren. Weer de linkse intellectuelen die ons plezier afpakken, hoor ik ze roepen. Net als de gulden.

O, ja, waarom hebben we het hier over, twee maanden voor Sinterklaas? Het ligt blijkbaar bij beide kanten gevoelig. Dit onderwerp gaat over identiteit. De ene voelt zich daarin beledigd, de andere voelt zich daarin bedreigd. Daar wilde ik iets over schrijven.

illustratie M. Ozymantra

12 opmerkingen:

  1. Ha Marcel,

    Je snijdt een interessant punt aan. Laten we even aannemen dat Zwarte Piet een probleem is (wat ikzelf ook daadwerkelijk geloof.) Laten we aannemen dat redelijke mensen vinden dat daarom die traditie moet veranderen. Hoe doe je dat dan zonder pijn? Hoe kom je af van de weerstand en de angst voor de verandering?

    De oplossing die je aandraagt: wachten tot het rustiger is geworden in de wereld en dan geleidelijk aan veranderen, is sympathiek, maar ik geloof er niet in. Ik geloof dat veranderingen zonder pijn niet gaan. Soms moeten mensen een keer in de spiegel kijken en zien dat ze niet zo tof en tolerant zijn als ze altijd van zichzelf hadden gevonden voor er iets gebeurt. En dat wordt nooit leuk.

    Maar wat kun je wel doen? Mijn overtuiging is: geloven in de kracht van mensen om die pijn te overleven. Erop wijzen dat juist dát is wat mensen sterk maakt: hun mogelijkheid om te leren, om te veranderen. Ik geloof zelfs dat dat het geheim is van je niet bedreigd te hoeven voelen in je identiteit.

    Sterker nog, ik geloof dat dat gevoel van bedreigdheid, die mensen zich aan allerhande "tradities" doet vastklampen, iets is waar je beter van bevrijd bent, als je in de wereld sterk in je schoenen wilt kunnen staan. Dat wie bereid is om te veranderen en te begrijpen dat je nooit zeker kunt weten of jezelf wel zo goed bent als je zou willen uiteindelijk een krachtiger mens is, dan ieder die zichzelf stellig een goed mens weet te zijn.

    Sterker nog, dat is de enige manier waarop je je niet bedreigd hoeft te voelen. De dreiging komt dan ook uiteindelijk niet van buiten.

    BeantwoordenVerwijderen
  2. Hoi Samuel, dank voor je reactie.

    Natuurlijk heb je gelijk als het gaat om je oplossing. In een ideale wereld zou dat ook het beste zijn. Voor iedereen. Iedereen wordt er sterker van, etc. Maar die ideale wereld bestaat alleen in het hoofd van de sterke man of vrouw. In de echte wereld heb je erg veel mensen die het niet zo makkelijk aankunnen en daarom behoefte hebben aan dit soort symbolen. Vooral omdat in een aantal gevallen (veel) identiteit zich afhankelijk heeft gemaakt of altijd is geweest van de culturele identiteit.

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Wel, ik vind dat mensen helemaal zelf moeten veranderen en ben tegen dwang. Maar ik ben wel groot voorstander morele terreur. Ik heb daar ook zelf de weldadige effecten van ondervonden. Ik ben niet heilig, nooit geweest, maar wil wel zo goed als het gaat naar verbetering streven.

      Verwijderen
    2. Hey Samuel.
      Ik ben het met je eens hoor, niet afwachten tot het rustiger is geworden in de wereld. En mensen wijzen op hun vermogen te veranderen, heel goed. En inderdaad, mensen moeten zelf veranderen. Maar 'morele terreur' klinkt toch als een vorm van dwang. Wat stel je je daar precies bij voor?

      Verwijderen
    3. Dag Norm, ja, dat is een heftig klinkende term. Wat ik bedoel is vooral dat je erop mag wijzen dat niet alle meningen gelijkwaardig zijn. Alle mensen zijn gelijkwaardig, maar hun meningen niet. Er zijn meningen die bestreden moeten worden. Zulke strijd gaat gepaard met *dwingende* argumentatie, iets wat mensen vaak niet leuk vinden. Ik probeer wel altijd een zo zacht mogelijke dwang te vinden, trouwens, want een opgelegde mening is niets waard. Maar je moet harde stellingname niet schuwen, je moet bereid zijn tegen de haren in de strijken, je mag je positie nooit laten wegrelativeren als "ook maar een mening". Ik noem dat terreur omdat het wel degelijk gaat over strijd, over het laten prevaleren van datgene wat dwingend is boven datgene wat vrijblijvend is. Misschien zijn er ook andere termen voor te vinden, maar een hard woord is wel op zijn plaats.

      Verwijderen
  3. Hey Mars. Goed stuk, en bijna helemaal eens. zie mijn reactie op Samuel.

    PS wat vervelend dat je hier je reacties niet kan bewerken! q'n'p

    BeantwoordenVerwijderen
  4. Mensen die zichzelf "redelijk" noemen en voorts komen met "moeten veranderen". Het kan verkeren. Het komt bij mij allemaal zo dogmatisch over, kaliber niveau de "redelijke" mens versus de "ontkenners van het kwaad".

    Iemand anders spreekt weer over 'morele terreur'. Waarom het beestje gewoon niet bij naam noemen? Het opdringen van een dogmatische mening. Net zoals de Jehova's dat doen wanneer ze de voet tussen de deur plaatsen.

    Ik moest hard lachen om het stuk, waarvoor dank. Politieke correctheid krijgt bij mij een geheel nieuwe betekenis :)

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Michiel - als niemand ooit zo'n "dogmatische mening" zou hebben opgedrongen was de slavernij misschien wel nooit afgeschaft.

      Een dogmatische mening is trouwens een oxymoron. Een mening is vrijblijvend, een dogma is onbetwijfelbaar.

      Zelf zie ik het verschuilen achter "meningen" overigens weer wel als een voortvloeisel van een hedendaags dogma, het liberaal-democratische dogma dat het hoogste en heiligste wat er bestaat de persoonlijke mening is.

      Wat ik daar tegenover zou stellen is niet een leerstelling (tenzij het iets zou zijn als "alle mensen zijn gelijk", of zo). Maar vooral, in de eerste plaats, dat je er misschien niet vanuit moet gaan dat je mening heilig is en dat alles wat je doet bij voorbaat goed is, maar dat je het serieus neemt als blijkt dat er bevolkingsgroepen zijn die aanstoot nemen aan jouw gewoontes. En dat je ook bereid bent om te veranderen waar nodig.

      Verwijderen
    2. Je uitleg is mooi en zonder twijfel iets waar ik me in kan vinden, Samuel, maar er zijn wel haken en ogen. Het 'bevolkingsgroepen zijn die aanstoot nemen' en 'veranderen waar nodig'. Beide zijn nogal afhankelijk van wat een bepaalde cultuur als waarde heeft.

      In de huidige egalistisch en democratisch gerichte wereld, waar ik overigens van overtuigd ben dat deze het juiste is, is het logisch om discriminatie van allerlei soort tegen te gaan. In een klassieke Romeinse maatschappij ligt dat wat anders. In de VS wordt armoe gezien als het teken des duivels, om dat gechargeerd te plaatsen. In een mogelijk toekomstige Nederlandse maatschappij zou dit ook heel wel de nieuwe maatstaf kunnen worden.

      'Veranderen waar nodig' krijgt dan plotseling een heel andere lading. Ik kan me daarom ook niet vinden in enige vorm van 'morele terreur', ook niet in de milde vorm die jij voorstaat. Al ben ik in mijn leven zo nu en dan overtuigd van wat goed is en zal ik het zo nu en dan andere aanwrijven, proberen te overtuigen, dan nog laat ik ruimte voor de 'vrije wil', de eigen noden en het eigen vermogen om te zien wat nodig is voor het zelf, dat de ander persoon op een moment zou kunnen hebben.

      Alleen door dialoog met jezelf, met de wereld om je heen, met andere mensen en met ideeën, met voors en tegens, kritisch denken en afwegen, kan er tot een soort van ordenen komen, een moreel afwegen van voors en tegens. In de ideale wereld zou ik graag willen dat iedereen dit doet en de kans krijgt.

      Maar we leven niet in de ideale wereld.

      Verwijderen
    3. Marcel - het komt voor dat er eigenlijk maar één keuze de juiste is. Die is dan niet afhankelijk is van een cultuur. Eerder van wat zich in een crisis openbaart als de grote blinde vlek van een cultuur. En de juiste keuze is dan: wél leren zien wat je eerst niet zag. Dat brengt een verandering met zich mee.

      De vrije wil blijft wat mij betreft recht overeind. Iedereen moet namelijk die juiste keuze voor zichzelf, geheel en al uit eigen beweging maken. Maar wie dat niet doet, maakt wel een onjuiste keuze, daar weiger ik over te marchanderen. Voor je het weet is het afwijzen van racisme "ook maar een mening".

      Verwijderen
  5. Iemand dogmatisch noemen alleen omdat die vindt dat mensen moeten veranderen, dat lijkt me wat haastig geoordeeld. Niemand zegt hier dat aan zijn moraal niet getornd mag worden.
    Integendeel; dat wordt hier door Samuel juist voorgestaan, en ik onderschrijf dat.
    Je kritiek is genoteerd, maar het risico als opdringerig te worden bestempeld weerhoudt mij er niet van uit te komen voor mijn overtuigingen. Inderdaad, net als die Jehova's getuigen die je er zo onkies bijsleept. Hoewel ik atheïst ben, kan ik wel respect voelen voor mensen die geweldloos de wereld ingaan en proberen de wereld te veranderen. Je denkt trouwens toch niet dat ze echt hun voet tussen de deur steken hoop ik.

    BeantwoordenVerwijderen
  6. http://apoftegma.wordpress.com/2013/10/13/zo-en-nu-zwarte-piet/

    BeantwoordenVerwijderen