vrijdag 11 oktober 2013

Zwarte Piet of niet - twee

Peinzend en malende blijkt dit onderwerp me niet los te laten. Blijkbaar ben ik gewoon nog teveel kind om een kinderfeest zomaar aan de kaken van de volwassenen over te laten.

Noem het een legende, een sage, een folklore, een sprookje of een verzinsel, de mythe van Sint en Piet, de enige echte mythe die ons land eigen is, staat andermaal onder druk. Oké, er zijn nog enkele andere mythen. Het koningshuis, dat vrouwen-beter-zijn-dan-mannen-of-andersom, dat Limburgers corrupt zijn en Friezen geen emoties kennen. Niet bepaald mooi, zulke gedachten, zeggen we dan. O, en dat de-politiek-alles-wel-zal-oplossen en dat kwaliteit-zichzelf-bewijst en minder-is-meer of dat Nederlanders-zo-tolerant-zijn bijvoorbeeld. Wat ik hier probeer te zeggen: een mythe is geen wetenschap. Het speelt zich in een ander deel van onze wereld af dan Het Bewijsbare.

In mijn wereldbeeld lopen deze twee domeinen naast elkaar: de wetenschap en de geest. Ze sluiten zo nu en dan op elkaar aan, maar de ene heeft zijn regels net als de andere. In De Wetenschap wordt er bewijs gevraagd. Liefst hard bewijs dat door meerdere wetenschappers kan worden gecontroleerd. In De Geest gaat het om argumenten, manipulaties, overtuigingen, gevoelens. Die geest is een samenhang van wat Wij Menschen aan overtuigingen etc hebben. Ik noem dit, misschien wat gemakzuchtig, de spirituele samenhang. Niet zweverig of Hemelsch, maar concreet, wat er in onze kop gebeurd, maar dan collectief. De mythe werkt als een symbool, een focuspunt van dit collectief en is zodoende onafhankelijk van individueel ingrijpen of wetenschappelijke bewijzen.

Dus, of Zwarte Piet een racistisch stereotype is ligt niet geheel aan de feiten (hoe hij bijvoorbeeld is ontstaan), maar aan welke plaats dit verzonnen karakter in onze Geest heeft gekregen.

Wat in een oogopslag blijkt is dat het is bedacht door een grotendeels homogeen volk voor de opvoeding van de kinderen. De beleveniswereld is dan ook helder en duidelijk in zwart-wit gegoten. Net als Tolkien of George Lucas hebben gedaan. Ze zagen er geen probleem in de negatieve kracht toe te wijzen aan het zwarte figuur. Dit grijpt terug op eerdere kleuropvattingen, waarin zwart als negatief werd ervaren. Al mag worden opgemerkt dat binnen de Calvinistische traditie zwarte kleding juist van een zeer godsvruchtig leven getuigde. Daarvoor hoef je alleen maar de Rembrandts portretten te zien van ernstige regenten en handelaars. Ook nu is zwarte kleding chic en gedistingeerd. Dat een bij uitstek katholieke heilige als Nicolaas in ons land de rol van kindervriend kreeg mag op zijn minst frappant worden genoemd.

Zoals gezegd, laat de feiten niet in de weg lopen van iets waar geen rationaliteit achter zit.

Voelen gekleurde mensen zich in deze maatschappij vaak gediscrimineerd, goedmoedig of niet? Ja. Worden ze dat ook? Zo nu en dan. Hebben veel blanke mensen in Nederland het gevoel dat de cultuur waarin ze zijn opgegroeid steeds minder belangrijk wordt en dat de hernieuwde aanval op Zwarte Piet direct aan hun tradities komt? Blijkbaar. Is Zwarte Piet een racistisch motief? Misschien, ooit niet, misschien daarna wel, niet in mijn jeugd, misschien zeker tijdens deze discussie die soms zeer onzalige vormen op Twitter en in meme’s aanneemt. Maar is het zo gek dat als mensen in onze maatschappij worden gediscrimineerd Zwarte Piet bij uitstek de vlag is om op te schieten? Alle venijn die de gekleurde Nederlander over zich heen krijgt wordt dan gevat in de knecht van Sinterklaas. Een aantal van hen is het zat om altijd de zwartepiet te krijgen. Kijk, dat is gewoon een werkwoord voor pech hebben en vals beschuldigd worden. Word zet er geen rood lijntje onder.

Gooi dat zwart van de Piet dan weg, zeggen er een aantal. Je kan hem ook in een ander kleurtje sauzen. Multicolor Piet is net zo goed. Maar als het zwart van Piet verdwijnt, hoe lang nog voor de Sint gaat? De twee kunnen niet zonder elkaar. Ze zijn beide net zo irrationeel. Niks is zo destructief voor een mythe als deze te nadrukkelijk onder de loep te houden.

En denk eens aan de dromen en verbeelding van het kind. Wij groeiden op met geloof en vertrouwen in het bovennatuurlijke. De lucide kinderen onder ons voelden wel nattigheid, maar als je zoals ik was, dan was er niks anders dan verwondering, elke december, elke pakjesavond weer. Wij kinderen geloofden in een man die honderd procent betrouwbaar was en hij had een knecht die snaaks en brutaal was, als een kind. Het was de grens naar de echte wereld die werd overschreden zodra we dat geloof begonnen te verliezen. Misschien is dat voor mij ook het moment geweest dat ik nooit meer echt in iets kon geloven, nooit meer een ander echt op een voetstuk kon zetten. Het is een van de weinige overgangsrituelen die onze maatschappij nog rijk is. Ik heb ook nooit het zwart van de Piet doorgetrokken naar het zwart van mijn medemens. Voor sommige Nederlanders is het zelfs de laatste keer dat ze direct in contact stonden met hun verbeelding.

Piet en Sint vormen een onlosmakelijk geheel in het kinderhoofd: zwart en wit, yin en yang, koe en boer. Juist in deze tegenstelling vindt het kind onbewust een oplossing voor de maatschappelijke en innerlijke problemen waarmee ze wordt geconfronteerd. Het sterke symbool zorgt voor ontlading, voor een uitlaatklep van allerlei moeilijk te controleren gevoelens. Sint en Piet staan voor de irrationaliteit, voor dromen, nachtmerries en de verbeelding.

De vraag mag natuurlijk blijven of Piet zwart moet, of dat het ook zo nu en dan de Sint kan zijn. Als de kleur er echt zoveel toe doet, waarom niet jaarlijks inwisselen? Maar op het moment dat je al te opzichtig gaat knutselen aan dit soort mythen verwatert de kracht en daarmee de functionaliteit. Wat er overblijft is ruimte voor een nieuwe mythe, eentje die misschien is verschoond van racistische suggesties. Maar juist door negatieve connotaties uit een mythe weg te halen verliest het aan kracht. Je hoeft maar te kijken naar hoe de robuuste en diep tragische Griekse held is vervallen tot de nogal weke Amerikaanse superheld.

Dat is dus wat er nu gebeurd. De mythe wordt tegen het licht gehouden, mensen raken aan beide kanten van streek, alle smerigheid van voor- en tegenstanders schrikt iedereen af, nog nooit is Piet zo racistisch geweest als nu er in zijn naam zoveel racisme wordt getweet, er wordt nog even gemopperd en over een aantal jaren is alles anders en veranderd. Ik herken mijn jeugd niet meer in de dan huidige jeugd en merk dat ik oud begin te worden. Iemand heeft iets cools verzonnen dat de plaats van de ouderwetse Sint heeft ingenomen. Ja, het is spannend, maar zorgt niet voor dezelfde spanning. Het is misschien een leuk commercieel product waar een jonge ondernemer rijk aan wordt. Het kind is uit de mens. De wereld is rationeel en tot rijtjeshuizen met protserige tuintjes en lelijke naamplaatjes teruggebracht. Het kwaad is uitgebannen. Niemand voelt zich nog beledigd.

Zie de maan schijnt
illustratie M. Ozymantra

1 opmerking:

  1. "De twee kunnen niet zonder elkaar."

    Ik snap hoe dat in je beleving zo is maar historisch gezien is het niet per se waar, in de geschiedenis heeft Sint het ook wel zonder helper gedaan, of met heel andere soorten helpers. Piet heruitvinden = Sint heruitvinden = een cultuur in beweging hebben = gezond.

    BeantwoordenVerwijderen