vrijdag 27 september 2013

Nostalgieporno



Even een makkelijke definitie? Het gaat hier niet over porno met mannen, vrouwen, dieren, brandweerladders of iets anders dat met seks te maken heeft. Al zal een tocht op internet je feilloos naar sekssites brengen waar het gaat om die jarenvijftigkwaliteitsjarretellen-en-pushupbh’s, of dat mooie Parijs van de jaren twintig en hun dames van lichte zeden. Nee, dit gaat over literatuur en in het verlengde daarvan het opgeilende verlangen in een betere vroegere tijd te leven. Zullen we maar zeggen: de allesoverheersende verheerlijking van de Gouwe Ouwe Tijd?

Directe aanleiding vormt de poster voor een boek van Lieneke Dijkzeul, Achterstallig Geluk, met als wervende tekstje “Ontroerende roman over een breekbare jeugd in de jaren vijftig”. Het viel me plotseling op dat de ontwerpers en uitgevers blijkbaar een markt zien voor dat soort sentimenten. Zoals u misschien weet zijn boeken in Nederland nou eenmaal niet goedkoop vanwege de vaste boekenprijs, dus elk boek dat wordt gepubliceerd vereist een ware investering in geld en tijd door de lezer. Vervolgens herinnerde ik mij natuurlijk het enorme succes dat zowel Franca Treur, met Dorsvloer Vol Confetti, en Jan Siebelink, met Knielend Op Een Bed Van Violen, hadden. Zou er hier sprake zijn van een nieuwe stroming binnen literatuurland of ben ik een algemene culturele tendens op het spoor? Hebben heden en toekomst in de ogen van deze lezers afgedaan?

Nou weet ik wel dat Treur en Siebelink niet te vergelijken zijn met mevrouw Dijkzeul. Zij zijn ook eerder voorbeelden van wat je Nieuwe Religieuzen kan noemen: schrijvers die respectvol afstand doen van de georganiseerde religie, integendeel tot hoe Hermans en ’t Hart hiermee omgingen. Hun insteek is dat geloven op zich niet fout is, maar dat de vorm waarin schade kan toebrengen. Er spreekt een zekere mate van verering uit. Ook is het zo dat Treur een recente tijd beschrijft waarin een kleine groep mensen vast heeft gehouden aan een archaïsche opvatting van het geloof. Niettemin lijken alle drie de schrijvers genoeg aanknopingspunten te bieden aan de lezer om zich te verlustigen in het betere van vroeger, bij voorkeur van de Jaren Vijftig.

Heel kek gevonden, toch, dat Nostalgieporno? Het voelt wel goed om labels te geven, om wat ongeorganiseerd is vorm te geven. Dat is tenslotte een typisch menselijke eigenschap geboren op de jachtvelden van onze prehistorische voorouders. Om te overleven moest je roofdieren van prooidieren leren onderscheiden. In de moderne maatschappij lijkt het zeker net zo belangrijk, al was het maar om zin van onzin te onderscheiden. Het mooie van labels is dat we hele stapels boeken en aanhangende schrijvers opzij kunnen zetten en niet meer hoeven te lezen. Dat scheelt tijd. Met een label vertellen we ook wat we leuk en niet leuk vinden, waar we denken goed in te zijn en in wat niet.

Het is natuurlijk aan iedereen om de labels te negeren. Mocht u geilen op beschrijvingen van de huiselijke Jaren Vijftig zal mevrouw Dijkzeul (whatsinaname) u mogelijk bekoren. Volgens het aanplakbiljet van de uitgeverij is dit tenslotte het geval. Ik weet echter niet wat er in het boek staat, want hun labeltje plaatst het automatisch buiten mijn interessegebied. Ik zwijmel liever in bijvoorbeeld de Klassieken dan in de Jaren Vijftig. Ieder zijn smaak. Uiteindelijk leer ik graag van mijn literatuur en voor het onbezoldigde vermaak heb ik tv-series zoals SHIELD. Voor mij is literatuur niet een soort van snoepje dat beantwoordt aan de smaak van iedere lezer.


Nostalgieporno
Illustratie M. Ozymantra

vrijdag 20 september 2013

De sanering (gedicht)


Dertig zilverlingen was het niet
Laten we duidelijk zijn, verraad
Vraagt een hogere prijs, zelfs met hem
En hij die lustte, hij die duivel
Dat lange haar aan de kapstok, droog ons niet
Hij wilde meer en kreeg alles
Tweede in rij, beter berucht dan onbekend

Zo klonken de woorden, zo werd die kus
En het moment dat alles duidelijk scheen
Onbemind, waar woorden voorheen
Onbemind, waar troost en trouw
Onbemind, na zoveel jaren trouw
Een hond sla je ook niet zomaar
Kunst, de oude K, het ding aan de wand.

Een koud gebouw, van geschiedenis ontdaan
Klaar voor de grote schoonmaak
Klaar om te worden geofferd
Maar eerst moet jij gaan, O trouwe hond
Eerst moet jij wijken, weg ermee
Je haar is nat, het tapijt stinkt, de banier eruit
Je poep ligt overal je pis kuist de toren niet meer

Maar die woorden niet gesproken, die kus
Onthouden, dat geld niet uitgegeven, het grote
Ontkennen dat er iets is geweest, iets van jij
Iets van mij, iets van iedereen, sloot van plezier
Dat is niet om in te zwemmen, dat is niet
En dat is niet om aan te laven, dat is niet
Dat samenzijn is niet, dat is niet, dat is niet



olieverf op doek
90 x 110 cm
2011
M. Ozymantra

Desinteresse


Ik weet het niet zo goed meer. Ik zit voor de televisie en raak steeds meer van streek van mijn desinteresse. Er komt een oorlog, er komt geen oorlog. De regering bezuinigt, want… Want ik weet het niet, ik volg het niet. Rutte, die glimworm van een Rutte, ik snap die man niet… Kan het hem dan ook niks schelen? En die andere, die Dijselbloem en dan die vrouwen, ik hou ze niet meer uit elkaar. Ze vragen zoveel aandacht, de hele tijd. We rennen maar, denk ik dan, en als ik voor de televisie zit komen er van die koppen langs die ook weer dingen vragen. Bekende Nederlanders voor een goed doel. Mensen die ik zou moeten kennen, maar ik ken ze helemaal niet. Ze doen een kunstje, dat kan ik zien en het is best vermakelijk. Als een zak chips van middelmatige kwaliteit. Daar kan ik ook best van genieten. En van cola, van de supermarkt, niet hét merk. Ik zie geen merken meer op de televisie.

Dan blijkt er ook van alles in het buitenland te gebeuren. Die oorlog waar kinderen dood worden gemaakt en waar wij ons mee moeten bemoeien. Iedereen zegt dat: bemoei je er toch mee! Soms gooi ik een chipje naar de televisie bij wijze van commentaar, maar daar heb ik dan al snel spijt van. Zoveel chips zitten er ook niet in een zak, ook niet in die van de middelmatige kwaliteit. Is het u wel eens opgevallen dat de chips in een zak van middelmatige kwaliteit allemaal gebroken zijn? Niet geheel aan gruzelementen, maar gewoon in stukjes. Ik vraag me wel eens af of dat de reden is dat ik ze minder lekker vind. Er kan toch niet zo verschrikkelijk veel verschil zijn tussen al die chips? Behalve die hele dure dan, Kettle en zo. Maar die koop ik nooit. Dat is onzin.

Morgen moet ik weer werken. De avonden worden er niet korter op. Het zonlicht is zo schaars als goede aandelen. Morgenvroeg sta ik weer fris op, koffie aan de lip, scheerapparaat aan de keel. Morgen geef ik mijn vrouw een kus als zij naar haar werk gaat, onderweg de kinderen bij haar ouders afleverend. Morgen begint de dag gewoon weer als altijd, met dezelfde grappen op werk, hetzelfde geneuzel en geklaag, hetzelfde broodje kroket en melk, nou ja, niet precies hetzelfde natuurlijk. Morgen begint altijd al als ik thuis kom van werk, mijn schoenen uit schop, de computer aanzet, de televisie, de radio, een gezellig praatje met mijn vrouw, een flesje bier, een zak chips voor op de bank. Dat is wanneer morgen alweer onderweg is. Het knaagt soms wel eens aan me dat ik zo weinig geïnteresseerd ben in de wereld buiten mijn leven. Dat wel.


vrijdag 13 september 2013

Drie vrouwen


Laat ik het eens hebben over drie belangrijke vrouwen in mijn leven: Lois Lane, Ally McBeal en Carrie Bradshaw. Inderdaad, drie fictionele vrouwen die in mijn eh nou ja puberteit nogal aanwezig waren. Aangezien de series elkaar met maar kleine overlappingen opvolgen, kan aan de hand van deze drie vrij goed een ontwikkeling worden geobserveerd.

Lois Lane, gespeeld door Teri Hatcher (van latere Desperate Housewives roem), is de journalist als carrièrevrouw die geen relatie kan doen lukken omdat ze de hele tijd met haar werk bezig is. Haar egoïstische ouders helpen ook niet erg. Het is de aanwezigheid van Clark Kent (fantastisch vormgegeven door een verder zelden interessante Dean Cain) die haar de soort van grenzeloze liefde geeft waardoor zij zich emotioneel open durft te stellen. Ze komt er langzaam achter bepaalde ‘vrouwendingen’ toch echt leuk te vinden. Ook is ze niet meer bang kwetsbaar te zijn als hij dat is. Dankzij de raad van Clarks ouders, die als een soort alomtegenwoordige raadgevers optreden, krijgt de relatie een kans van slagen.

Ally McBeal, gespeeld door Calista Flockhart, is de moderne carrièrevrouw voor wie relaties een soort van sagen &; mythen vormen. Haar leven draait om het advocatenkantoor en haar beleveniswereld is zo onstuimig als die van een veertienjarige puber. Ze kan nooit afstand doen van Billy, haar jeugdvriendje, die ondertussen met een ander is getrouwd. Beide zijn dan ook nog haar collega. Het kantoor is haar familie, bevolkt door ontheemde eigenheimers. Gemankeerd als ze zijn vormen ze een underground aan de top van de voedselketen.

Carrie Bradshaw, gespeeld door Sarah Jessica Parker (rond de tijd dat de serie begon niet eens een geheel onfortuinlijke actrice), is schrijfster van een succesvolle column. Die levert blijkbaar genoeg geld op om een prijzig appartement in New York te betalen, dure schoenen en cocktails te kopen. Toch vindt ze genoeg redenen om zo nu en dan te klagen over dat ze arm is. Haar vriendenkring bestaat eigenlijk alleen uit vrouwen of homo’s. De mannen waar zij of haar vriendinnen een relatie mee hebben, maken eigenlijk nooit echt een deel uit van haar leven. Ze lijken uit een ander universum. Die ene vreselijk aantrekkelijke miljonair die ze graag wil gaat gewoon zijn gang en dwingt haar telkens uit te wijken naar makkelijker beschikbare geliefden.

Van de drie series pretendeert de laatste, Sex and the city, de meest realistisch te zijn. Lois & Clark, The new adventures of Superman zijn natuurlijk geheel fictie, gemaakt volgens een tot de finesse doordacht concept, maar springlevend doordat de hele cast en specifiek Lois en Clark perfect worden verbeeld. Ally McBeal, die haar eigen naam aan de serie geeft, leeft in een ivoren toren waarin alles een symbool of metafoor is geworden. Rechtszaken functioneren alleen nog maar om haar kijk op La condition humaine uit te leggen. Net als dat Carries columns alleen maar aanleiding vormen om te praten over de manvrouw-verhouding.

Als ik alleen afga op de drukte die eromheen is ontstaan durf ik te beweren dat Sex and the city de meeste invloed heeft gehad op zijn vrouwelijke kijkers. Al snel ontstonden vergelijkbare exclusieve vrouwengroepjes waar met genoegen over liefde en zo kon worden gepraat, alsook heerlijk kon worden gezopen en uitgegaan.

Wat voor mij in de drie series heel duidelijk naar voren komt is de steeds verdere bevrijding van het vrouwbeeld van clichés. Om deze te vervangen voor een nieuw stel, dat wel, maar daar niet direct over geklaagd. Wat ook naar voren komt is de mate waarin de man zich steeds verder terugtrekt als factoor van waarde. Superman neemt gracieus plaats naast Lois en laat haar evenveel ruimte, die ze graag pakt. Je kan zien dat de serie is gericht op een gemengd publiek, waarvan de fans oorspronkelijk contactschuwe jongens waren. Het is een beetje alsof ze die jongens proberen op te voeden over wat een vrouw echt is. In Ally McBeal zijn de mannen wel gelijkwaardig, maar aangezien we vooral in haar (fantasie)wereld zitten krijgen ze nooit echt een kans. Een relatie is toch al onmogelijk omdat geen man haar jeugdliefde kan vervangen. Zelfs als deze verandert in een macho klootzak en dood gaat blijft ze naar hem verlangen. Noch Robert Downey Jr. of John Bonjovi is voldoende voor haar. Je ziet hetzelfde bij Sex and the city. Geen man is goed genoeg behalve de ideale, Mr. Big, maar die houdt er dezelfde soort eisen op na. Waar bij Ally de mannen nog graag achter haar aanlopen, schrikken ze bij Carrie weg. Je gaat al snel denken dat zelfs als Superman in Sex and the city een gastrol zou hebben hij niet voldoende is voor hun overprikkelde verbeelding.


donderdag 5 september 2013

Transilvane (gedicht)


Het is soms alsof de hoofden van oorlogshaters
In vuur staan bij de gedachte aan strijd
Hun argumenten dat oorlog niet te voorkomen is
Klinkt als angst die waarheid moet worden
Klinkt zelfs nog meer alsof ze oorlog hebben willen
Een volgende zet op het schaakbord logica
Niet tegen te spreken logica, slachting

Moet er geslacht worden, film in de lucht
Het onvermijdelijke geprojecteerd op wolken
Beeld voor beeld zegt dat wat, dat er soldaten
Die er gestuurd moeten worden, van deze planeet
Waar elke stap moet worden gevolgd, volgende
‘Natuurlijk moet hij nu soldaten sturen,
hij heeft geen andere keuze dan jonge harten

offeren aan Mars, hij moet wel stappen
met soldatenlaarzen, Caligula’s laatste kans
het gezicht te redden, bewoners van Transilvane
hoorns op het hoofd, zwaard in de hand
geen brug te ver.’ Het is de enige film
Die ze kennen, eeuwig een Dirty dozen in kwadraat
Klinkt er in hun woorden: vrede niet hun ding

En niemand die een andere spoel inlegt
Eentje waar het woord oorlog alleen patat begeleidt
En logica ook andere paden bewandelt, marskramer
Van diffuse vrede, geboren betogen, straf achteraf
Het wachten tot de strijders moe in elkaar in armen
Woorden laten kruipen waar rede heerst
Woorden laten dansen als giraffes op de savanne

Transilvane

illustratie M. Ozymantra
(naar een idee van Jack Kirby)